1. Thế nào là công trình xây dựng

Theo quy định của Luật Xây dựng năm 2025: Công trình xây dựng là sản phẩm được xây dựng theo thiết kế, tạo thành bởi sức lao động của con người, vật liệu xây dựng, thiết bị lắp đặt vào công trình, được liên kết định vị với đất, có thể bao gồm phần dưới mặt đất, phần trên mặt đất, phần dưới mặt nước và phần trên mặt nước.

Đầu tư xây dựng công trình là một hoạt động chuyên ngành, diễn ra ở nhiều địa điểm, thời gian khác nhau. Hoạt động đầu tư công trình xây dựng có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong mỗi quốc gia, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế xã hội. Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực rất dễ xảy ra sai phạm.

2. Một số sai phạm chủ yếu trong hoạt động đầu tư xây dựng

Một số sai phạm chủ yếu trong hoạt động đầu tư xây dựng công trình như: lựa chọn nhà thầu không đảm bảo năng lực, yêu cầu để thực hiện dự án; không lập hồ sơ khảo sát, hồ sơ thiết kế không đúng tiêu chuẩn kỹ thuật; lập dự toán không đúng định mức, đơn giá; không tiến hành thẩm định, thẩm tra, hồ sơ; phê duyệt dự toán có giá trị cao hơn tổng mức đầu tư được duyệt, phân chia gói thầu không đúng quy định để chỉ định thầu, hồ sơ thiết kế chỉ định xuất xứ hàng hóa, vật liệu; thi công xây lắp không đúng hồ sơ thiết kế và các tiêu chuẩn kỹ thuật; sử dụng vật liệu không đảm bảo yêu cầu kỹ thuật, không làm thí nghiệm để xác định chất lượng vật liệu trước khi đưa vào công trường.

Nhiều công trình được thực hiện, nghiệm thu, bàn giao đưa vào sử dụng trong một thời gian dài thì mới phát hiện có dấu hiệu vi phạm. Lĩnh vực đầu tư xây dựng liên quan đến nhiều văn bản pháp luật, trải qua nhiều thay đổi qua từng giai đoạn, nhiều nội dung chưa phù hợp với thực tế, thậm chí có sự mâu thuẫn, chồng chéo giữa các văn bản pháp luật.

3. Hậu quả pháp lý khi vi phạm quy định về hoạt động xây dựng

Điều 224 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, quy định tội vi phạm quy định về đầu tư xây dựng công trình gây hậu quả nghiêm trọng như sau:

“1. Người nào lợi dụng chức vụ, quyền hạn thực hiện một trong những hành vi sau đây, gây thiệt hại từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng hoặc dưới 100.000.000 đồng nhưng đã bị xử lý kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm:

a) Quyết định đầu tư xây dựng không đúng quy định của Luật Xây dựng;

b) Lập, thẩm định, phê duyệt thiết kế, dự toán, điều chỉnh dự toán, nghiệm thu công trình sử dụng vốn của Nhà nước trái với quy định của Luật Xây dựng;

c) Lựa chọn nhà thầu không đủ điều kiện năng lực để thực hiện hoạt động xây dựng;

d) Dàn xếp, thông đồng làm sai lệch kết quả lập dự án, khảo sát, thiết kế, giám sát thi công, xây dựng công trình.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 12 năm:

a) Vì vụ lợi;

b) Có tổ chức;

c) Dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt;

d) Gây thiệt hại từ 300.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng.

3. Phạm tội gây thiệt hại 1.000.000.000 đồng trở lên, thì bị phạt tù từ 10 năm đến 20 năm.

4. Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.”

Chủ thể của tội này là người có chức vụ, quyền hạn trong việc quyết định đầu tư xây dựng, lập, thẩm định, phê duyệt thiết kế, dự toán, điều chỉnh dự toán, nghiệm thu công trình, lựa chọn nhà thầu.

Điều 298 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, quy định tội vi phạm quy định về xây dựng gây hậu quả nghiêm trọng như sau:

“1. Người nào vi phạm quy định về xây dựng trong lĩnh vực khảo sát, thiết kế, thi công, sử dụng nguyên liệu, vật liệu, máy móc, giám sát, nghiệm thu công trình hoặc lĩnh vực khác thuộc một trong các trường hợp sau đây, nếu không thuộc trường hợp quy định tại Điều 224 và Điều 281 của Bộ luật này, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 500.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm:

a) Làm chết người;

b) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên;

c) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 61% đến 121%;

d) Gây thiệt hại về tài sản từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 10 năm:

a) Làm chết 02 người;

b) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 122% đến 200%;

c) Gây thiệt hại về tài sản từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.500.000.000 đồng.

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 15 năm:

a) Làm chết 03 người trở lên;

b) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 03 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này 201% trở lên;

c) Gây thiệt hại về tài sản 1.500.000.000 đồng trở lên.

4. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.”

Trong điều luật nêu trên, nhà làm luật xác định lĩnh vực vi phạm đó là: (1) khảo sát, (2) thiết kế, (3) thi công, (4) sử dụng nguyên liệu, vật liệu, máy móc, giám sát, (5) nghiệm thu công trình, (6) hoặc lĩnh vực khác. Như vậy, nhà làm luật quy định lĩnh vực vi phạm về hoạt động xây dựng là rất rộng.

Về xác định hậu quả đó là: (1) chết người, (2) gây thương tích, tổn hại đến sức khỏe của người khác, và (3) gây thiệt hại về tài sản.

- Vi phạm các quy định về khảo sát:

Khi xây dựng một công trình dù lớn hay nhỏ thì công việc khảo sát bao giờ cũng là công việc đầu tiên, khảo sát đúng là tiền đề cho thiết kế chính xác. Khảo sát như là sự khởi đầu của quá trình xây dựng. Thực tế có không ít công trình do vi phạm các quy định về khảo sát nên dẫn đến chất lượng công trình kém, thậm chí bị sụp đỗ gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.

Vi phạm các quy định về khảo sát là khảo sát không đúng, không đầy đủ các quy định của nhà nước về khảo sát. Ví dụ khi khảo sát để xây dựng cầu X, Nguyễn Văn H đã không khảo sát đầy đủ nên đã cung cấp các thông tin sai lệch về kết cấu địa tầng lòng sông dẫn đến thiết kế các trụ cầu không đảm bảo kỹ thuật, hậu quả xảy ra làm cho cầu X bị nứt, khi đưa vào sử dụng phải gia cố, khắc phục gây thiệt hại trên 2 tỷ đồng.

- Vi phạm các quy định về thiết kế:

Sau khảo sát là khâu thiết kế công trình, công việc này do các Kiến trúc sư đảm nhiệm. Tuy nhiên, đối với các công trình nhỏ của cá nhân hoặc các công trình không yêu cầu kỹ thuật cao thì việc thiết kế thường do chính chủ đầu tư thực hiện. Dù là do Kiến trúc sư hay chủ đầu tư thiết kế mà vi phạm các quy định về thiết kế, gây thiệt hại cho tính mạng hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng cho sức khỏe, tài sản của người khác thì vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội vi phạm quy định về xây dựng.

Vi phạm các quy định về thiết kế là không thực hiện hoặc thực hiện không đúng các quy định của Nhà nước về thiết kế. Vi dụ: Khi thiết kế công trình Nhà X, Kiến trúc sư A đã tính toán sai các dữ liệu kết cấu của dầm chịu lực nên công trình vừa hoàn thành thì trần nhà bị sập toàn bộ, gây thiệt hại hàng tỷ đồng.

Vi phạm các quy định về thi công:

Tiếp theo khâu thiết kế, thì thi công là một khâu vô cùng quan trọng, một công trình dù có thiết kế đẹp, các thông số kỹ thuật đều bảo đảm an toàn, nhưng nếu thi công không đúng với thiết kế thì công trình cũng không thể đảm bảo; những công trình bị xuống cấp, bị hư hỏng, thậm chí chưa đưa vào sử dụng đã bị đổ, bị sập chủ yếu là do khâu thi công; những người tổ chức thi công hoặc trực tiếp thi công đã bớt vật tư, thiết bị.

Vi phạm các quy định về thi công là thi công không đúng với thiết kế đã được phê duyệt như: việc trộn bê tông không đúng quy trình kỹ thuật, không bảo đảm chất lượng; việc hàn các mối hàn không bảo đảm kỹ thuật, ...

- Vi phạm các quy định về sử dụng nguyên liệu, vật liệu

Trong quá trình thi công một công trình, căn cứ vào thiết kế, đơn vị thi công phải tuân thủ các quy định về việc sử dụng nguyên liệu, vật liệu đã được xác định trong bản thiết kế, việc thay đổi nguyên liệu, vật liệu phải được sự đồng ý của bên thiết kế và chủ đầu tư; nếu bên thi công tự ý thay đổi việc sử dụng nguyên liệu, vật liệu là vi phạm và do việc thay đổi đó mà gây ra hậu quả thì người quyết định việc thay đổi đó phải chịu trách nhiệm. Biểu hiện của hành vi này là bớt vật tư, thiết bị (sắt thép, xi măng, ...), thay thế vật tư, thiết bị chất lượng xấu hơn so với thiết kế (dùng sắt phi 10 thay cho sắt phi 15, dùng xi măng mác 400 thay cho xi măng mác 500,...).

- Vi phạm các quy định về sử dụng máy móc, thiết bị:

Trong xây dựng, nhất là đối với các công trình lớn theo quy định một số hạng mục cần phải thi công bằng máy móc như cần cẩu, máy trộn bê tông, máy đầm,... Xã hội ngày càng phát triển, việc ứng dụng khoa học kỹ thuật vào xây dựng ngày càng cao thì việc sử dụng máy móc để xây dựng càng phát triển, máy móc dần dần thay thế lao động thủ công là một tất yếu.

Hành vi vi phạm các quy định về sử dụng máy móc là việc sử dụng máy móc trong khi thi công không đúng quy định như: theo quy định thì việc trộn bê tông phải trộn bằng máy trộn bê tông nhưng người phụ trách thi công lại quyết định trộn bằng tay; quy định là phải dùng máy đầm mặt đường nhưng lại đầm bằng tay,...

- Vi phạm quy định về nghiệm thu công trình:

Nghiệm thu công trình là khâu kết thúc của quá trình xây dựng. Nếu công trình xây dựng đúng khảo sát, đúng thiết kế, đúng thi công, không vi phạm gì về xây dựng thì việc nghiệm thu không có vấn đề gì. Tuy nhiên, những công trình xây dựng kém chất lượng, thậm chí bị hư hỏng nặng, bị sụp đổ,... là do khâu nghiệm thu đã bỏ qua các vi phạm trong quá trình khảo sát, thiết kế, thi công nên đã không phát hiện được những vi phạm. Vi phạm các quy định về nghiệm thu công trình không phải là hành vi trực tiếp gây ra những thiệt hại do hành vi vi phạm các quy định về xây dựng, mà là hành vi thiếu trách nhiệm trong khâu nghiệm thu nên để lọt những vi phạm trong xây dựng dẫn đến những thiệt hại cho xã hội.

Vi phạm các quy định về nghiệm thu công trình là không thực hiện hoặc thực hiện không đúng các quy định về nghiệm thu công trình như: công trình không bảo đảm chất lượng, không đúng với thiết kế nhưng vẫn nghiệm thu,...

- Vi phạm các quy định khác về xây dựng:

Khi liệt kê các hành vi vi phạm về xây dựng, nhưng vì thực tế trong xây dựng còn có thể có những hành vi vi phạm khác mà nhà làm luật không thể liệt kê hết được nên đã quy định có tính chất dự phòng để tránh tình trạng bỏ lọt tội phạm.

Vi phạm các quy định khác về xây dựng là hành vi không thực hiện hoặc thực hiện không đúng các quy định của Nhà nước về xây dựng ngoài các hành vi vi phạm về các lĩnh vực khảo sát, thiết kế, thi công, sử dụng nguyên liệu, vật liệu, máy móc, nghiệm thu công trình.

Ví dụ: Tại Bản án số 170/2022/HSPT ngày 05/05/2022 của TAND Cấp cao tại Đà Nẵng đã xét xử phúc thẩm vụ án vi phạm quy định về xây dựng gây hậu quả nghiêm trọng: “Nguyễn Tuấn A là Tổng giám đốc công ty, Nguyễn Văn B là Phó Tổng giám đốc công ty và Hoàng Cung Thượng H là Trưởng phòng Dự án tái định cư của công ty đã không thực hiện, thực hiện không đúng các quy định của nhà nước trong lĩnh vực xây dựng, dẫn đến các công trình xây dựng thuộc các dự án bị sụt lún so với cao trình theo hồ sơ thiết kế đã được phê duyệt; nguyên nhân gây ra sự cố công trình chủ yếu là do trong quá trình chuẩn bị đầu tư xây dựng đã không xác định nhiệm vụ thiết kế, không tổ chức triển khai, phê duyệt nhiệm vụ và phương án khảo sát địa chất, không bàn giao kết quả khảo sát cho nhà thầu tư vấn thiết kế để làm căn cứ phục vụ triển khai hồ sơ thiết kế, dẫn đến thiết kế thiếu căn cứ, không tính toán, không đề xuất biện pháp xử lý nền đất yếu; thi công hạng mục san nền trước khi hồ sơ thiết kế được phê duyệt, dẫn đến quá trình thi công các khu vực có lớp đất yếu đã gây hiện tượng lún cố kết, ảnh hưởng đến chất lượng công trình, không thể khớp nối đồng bộ hạ tầng kỹ thuật phù hợp chung với quy hoạch tại khu vực, ảnh hưởng đến an toàn giao thông, cốt nền xây dựng của một số hộ dân, ảnh hưởng đến thoát nước, chống ngập úng và khớp nối với công trình tuyến kênh thoát lũ tại khu vực dự án, từ đó làm thiệt hại cho ngân sách nhà nước”.

Ngoài ra, khi tiến hành hoạt động xây dựng công trình cần phải chú ý đến các vi phạm về an toàn lao động, môi trường, phòng cháy chữa cháy, đấu thầu, đất đai.

4. Khuyến nghị

Các chủ thể có liên quan đến việc thực hiện dự án đầu tư xây dựng công trình cần phải thực hiện đúng quy định pháp luật về đầu tư xây dựng và thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ, điều lệ, quy chế làm việc đã được quy định để đảm bảo thực hiện dự án đúng tiến độ, đảm bảo chất lượng, hiệu quả kinh tế.

VI PHẠM QUY ĐỊNH VỀ ĐẦU TƯ CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG